Czym jest niemiecka Strategia Doskonałości i jak wybiera się klastry doskonałości?

Dwie ścieżki, dwie instytucje

Podstawą Strategii Doskonałości jest porozumienie administracyjne rządu federalnego i 16 krajów związkowych z 16 czerwca 2016 r., zmienione 4 listopada 2022 r. i 10 lipca 2026 r. Według strony programu jego celem jest wzmocnienie badań na najwyższym poziomie w dziedzinach konkurencyjnych w skali międzynarodowej, wzmocnienie uczelni jako instytucji i rozwój całego niemieckiego szkolnictwa wyższego. Program jest kontynuacją wcześniejszej Inicjatywy Doskonałości (Exzellenzinitiative).

Pracę dzielą dwie instytucje. DFG, Niemiecka Wspólnota Badawcza z siedzibą w Bonn, prowadzi ścieżkę klastrów doskonałości. Rada Nauki (Wissenschaftsrat) prowadzi ścieżkę uniwersytetów doskonałości. Jak działa sama DFG, opisujemy na stronie Niemiecka Wspólnota Badawcza.

Czym jest klaster doskonałości

Klaster skupia badaczy pracujących nad jednym dużym obszarem badań, często ponad granicami dyscyplin i instytucji. Wnioskują o niego uczelnie albo związki uczelni w Niemczech; partnerami mogą być na przykład instytuty badawcze. Według informacji DFG o programie każdy klaster dostaje od 3 do 10 mln euro rocznie. Do tego dochodzi dodatek programowy w wysokości 22 proc. wydanych środków projektu na koszty pośrednie oraz dodatek dla uczelni do 1 mln euro rocznie.

Klastry są finansowane przez siedem lat i mogą raz przedłużyć finansowanie, czyli działać najwyżej przez dwa siedmioletnie okresy. W pierwszym okresie, w latach 2019–2025, 57 klastrów dostawało około 385 mln euro rocznie. W drugim, od 1 stycznia 2026 r. do 31 grudnia 2032 r., jest 70 klastrów i około 539 mln euro rocznie. 75 proc. tej kwoty płaci rząd federalny, a 25 proc. kraj związkowy, w którym leży uczelnia.

Jak ze 143 pomysłów wybrano 70 klastrów

Drugi konkurs pokazuje, jak długa jest ta droga. Nowe zespoły najpierw zgłaszały zamiar złożenia wniosku – do 1 lutego 2023 r. Do 31 maja 2023 r. DFG otrzymała 143 wstępne wnioski, które jesienią ocenili recenzenci z zagranicy. 1 lutego 2024 r. 41 z nich zaproszono do złożenia pełnego wniosku. Istniejące klastry, które ubiegały się o przedłużenie, pomijały etap wstępny i od razu składały pełny wniosek.

Do 22 sierpnia 2024 r. wpłynęło 98 pełnych wniosków z 47 uczelni: 41 nowych i 57 o przedłużenie. Oceniano je od listopada 2024 r. do lutego 2025 r., a 22 maja 2025 r. Komisja Doskonałości, obradująca w Bonn, wybrała 70 klastrów: 45 przedłużonych i 25 nowych. Nawet zwycięzcy nie dostali wszystkiego, o co prosili – wnioskowane kwoty obniżono średnio o około 24 proc. Według Rady Nauki decyzje opierały się wyłącznie na jakości naukowej, ocenianej w międzynarodowej recenzji.

Kto decyduje

Decyzje podejmują dwa gremia. Międzynarodowy Komitet Ekspertów ma 39 członków z prawem głosu – badaczy ze wszystkich dziedzin. Przewodniczą mu przewodniczący Rady Nauki i prezes DFG, obaj bez prawa głosu. Komitet ustala kryteria, ocenia wnioski i formułuje rekomendacje.

Komisja Doskonałości to Komitet Ekspertów wraz z federalnym i krajowymi ministrami odpowiedzialnymi za naukę. To ona, na podstawie rekomendacji ekspertów, podejmuje ostateczną decyzję o finansowaniu. To ta sama zasada, którą opisujemy na stronie Od wniosku do decyzji: państwo, które daje pieniądze, siedzi przy stole, ale ocenę nauki zostawia badaczom.

Uniwersytety doskonałości

Druga ścieżka finansuje całe uczelnie, a nie pojedyncze obszary badań. Pieniądze idą na strategię instytucji, która może obejmować badania, kształcenie, infrastrukturę, transfer technologii, zarządzanie, kadry i umiędzynarodowienie. Żeby wystartować, uczelnia potrzebuje co najmniej dwóch klastrów doskonałości, a związek uczelni – trzech. Finansowanie jest stałe, ale co siedem lat uczelnia przechodzi ewaluację, a ta, która przestaje spełniać warunki, traci miejsce.

W 2026 r. ta zasada zadziałała naprawdę. W latach 2020–2026 dziesięć uniwersytetów i jeden związek uczelni dzieliły około 148 mln euro rocznie. 11 marca 2026 r. Komisja Doskonałości potwierdziła dziesięć z jedenastu na kolejne siedem lat, 2027–2033; Uniwersytet w Konstancji nie miał już wymaganej liczby klastrów. Do 12 listopada 2025 r. złożono jedenaście nowych wniosków, a 2 października 2026 r. Komisja wybrała pięć kolejnych instytucji – trzy uniwersytety i dwa związki uczelni, w tym Uniwersytet w Kolonii i Ruhr Innovation Lab, związek Uniwersytetu Ruhry w Bochum i TU Dortmund. Od 1 stycznia 2027 r. 15 instytucji, w tym trzy związki uczelni, dzieli około 208 mln euro rocznie (stan na 3 listopada 2026 r.). Pojedyncza uczelnia ma dostawać od 10 do 15 mln euro rocznie, a związek uczelni od 15 do 28 mln.

Dlaczego Bonn się wyróżnia

Uniwersytet w Bonn zdobył w pierwszej rundzie sześć klastrów, a w marcu 2026 r. utrzymał status uniwersytetu doskonałości. W drugiej rundzie wszystkie sześć klastrów przedłużono i doszły dwa nowe, więc od 1 stycznia 2026 r. uczelnia ma osiem klastrów – więcej niż jakikolwiek inny uniwersytet w Niemczech. Według uczelni oznacza to około 40 mln euro rocznie dla Bonn (stan na 3 listopada 2026 r.).

Przedłużone klastry to ImmunoSensation² (układ odpornościowy), Hausdorff Center for Mathematics (matematyka), ECONtribute (ekonomia), ML4Q (informacja kwantowa), PhenoRob (rolnictwo przyszłości) i Bonn Center for Dependency and Slavery Studies (badania nad zależnością i niewolnictwem). Nowe to Color meets Flavor, badający podstawowe właściwości materii i szukający śladów fizyki wykraczającej poza Model Standardowy razem z TU Dortmund i Uniwersytetem w Siegen, oraz Our Dynamic Universe, prowadzony z Uniwersytetem w Kolonii, Instytutem Radioastronomii Maxa Plancka, Centrum Badawczym Jülich i DLR. Uczelnia podaje, że w latach 2019–2025 dostała ze Strategii Doskonałości około 225 mln euro, z czego 120 mln na klastry, i utworzyła około 400 nowych etatów. Więcej o uczelni na stronie Instytuty, a o tym, dlaczego tylu fundatorów nauki działa w jednym mieście – w artykule Dlaczego najważniejsze niemieckie instytucje finansujące naukę mają siedzibę w Bonn?